تاب‌آوری اجتماعی در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی؛ پیوند هویت، معنویت و مسئولیت علمی

به گزارش روابط عمومی مدیریت دانشجویان شاهد و ایثارگر دانشگاه علوم پزشکی تهران؛ روز دوم از ششمین کارگاه آموزشی فرهنگی ویژه اعضای هیئت علمی و اساتید مشاور دانشگاه های علوم پزشکی سراسر کشور در روز سه شنبه اول اردیبهشت ماه ۱۴۰۵ در محل دفتر مدیریت دانشجویان شاهد و ایثارگر به میزبانی دکتر احسان مقیمی مشاور رئیس دانشگاه در امور ایثارگران و مدیر دانشجویان شاهد و ایثارگر با حضور اساتید بنام و متخصص در این حوزه، دکتر عباس استاد تقی زاده دانشیار دانشکده بهداشت و مدیر گروه سلامت در حوادث و بلایا دانشگاه علوم پزشکی تهران، دکتر جلیل عرب خردمند رئیس مرکز تحقیقات سلامت دفاعی، دکتر حسن ابوالقاسمی رئیس دانشگاه علوم پزشکی بقیه الله الاعظم (عج) ، مدیر گروه سلامت معنوی فرهنگستان علوم پزشکی،رئیس انجمن خون وسرطان کودکان و دبیر ستاد سلامت و دکتر نورالدین نخستین انصاری استاد تمام دانشکده توانبخشی و معاون پژوهشی مرکز تحقیقات آسیب دیدگان جنگ، در بستر اسکای روم و با استقبال و مشارکت بیش از 350 نفر از استادان و اعضای هیئت علمی برگزار شد.

هویت ایرانی؛ سه ستون پایداری اجتماعی

در نشست تخصصی «تاب‌آوری اجتماعی در فرهنگ ایرانی ـ اسلامی»، دکتر سید عباس استاد تقی‌زاده به تشریح نقش فرهنگ در حفظ پایداری اجتماعی پرداخت و هویت ایرانی را متکی بر سه رکن «هویت اسلامی»، «هویت تاریخی و قومی» و «هویت تجددی مبتنی بر انعطاف فرهنگی» معرفی کرد. به گفته او، فرهنگ ایرانی در طول تاریخ در برابر بحران‌ها و تحولات بزرگ ایستادگی کرده و توان بازسازی خود را حفظ کرده است. استاد تقی‌زاده زبان فارسی، آیین‌های ملی همچون نوروز و شب یلدا، و نمادهای حماسی و فرهنگی را از مهم‌ترین عوامل تقویت همبستگی و انسجام اجتماعی دانست و تأکید کرد که این مؤلفه‌ها در شکل‌گیری روحیه تاب‌آوری در جامعه نقش اساسی دارد.

معنویت؛ ستون پنهان اما مؤثر تاب‌آوری اجتماعی

استاد تقی‌زاده در ادامه سخنان خود، بُعد معنوی تاب‌آوری را یکی از مهم‌ترین عوامل افزایش توان روانی و اجتماعی جامعه معرفی کرد. به بیان او، تاب‌آوری معنوی تنها به بازگشت از بحران محدود نمی‌شود، بلکه فرایندی عمیق است که به رشد درونی انسان و تقویت رابطه او با خود، دیگران و خداوند می‌انجامد. او با اشاره به مفاهیمی همچون صبر، حفظ تعادل وجودی، انعطاف‌پذیری و توان بازیابی، بیان کرد که ایمان و باورهای دینی می‌تواند بنیان اصلی شکل‌گیری این نوع تاب‌آوری باشد و جامعه‌ای که از چنین پشتوانه‌ای برخوردار باشد، در برابر فشارها و تهدیدها پایدارتر عمل می‌کند.

تبیین مفهوم تاب‌آوری اجتماعی در بستر فرهنگی ایران

در ادامه این نشست، توسط دکتر حسن ابوالقاسمی، مفهوم تاب‌آوری اجتماعی به‌عنوان توان جامعه در حفظ انسجام و کارکردهای اساسی خود در مواجهه با شوک‌ها و بحران‌های بیرونی تبیین شد. در این ارائه، تأکید ویژه‌ای بر تمایز تاب‌آوری اجتماعی از ظرفیت‌های صرفاً فردی و مادی صورت گرفت و ابعاد فرهنگی، معنوی و تاریخی این مفهوم مورد توجه قرار گرفت. دکتر ابوالقاسمی با مرور پیشینه علمی و فرهنگی ایران، نقش ارزش‌هایی همچون صبر، توکل، مقاومت، و هویت جمعی را در تقویت تاب‌آوری اجتماعی برجسته کرد.

 نقش فرهنگ ایرانی ـ اسلامی در شکل‌دهی تاب‌آوری فردی و جمعی

دکتر ابوالقاسمی در بخش دیگر به تشریح جایگاه فرهنگ ایرانی ـ اسلامی در تقویت تاب‌آوری پرداخت. با اشاره به نقش خانواده، زبان، آداب‌ورسوم و باورهای مذهبی، ساختار فرهنگی ایران به‌عنوان بستری محوری برای ایجاد همبستگی، حمایت اجتماعی و درک معنابخش از سختی‌ها معرفی شد. بر اساس توضیحات ایشان، نوجوانانی که در این فضا رشد می‌کنند، الگوهای مقاومت را نه به‌صورت فردی، بلکه در قالب یک حرکت جمعی تجربه می‌کنند. استناد به آیات قرآن، روایات معصومین (ع) و ادبیات فارسی، پشتوانه‌های معنوی و تاریخی این الگو را برجسته‌تر ساخت.

 تاب‌آوری اجتماعی ایران در برابر بحران‌ها و اهمیت سلامت معنوی

در بخش پایانی ارائه، دکتر ابوالقاسمی با اشاره به تجربه تاریخی ایران پس از انقلاب اسلامی، از جمله جنگ تحمیلی، تحریم‌های اقتصادی، بحران‌های داخلی و حملات نظامی اخیر، تاب‌آوری این جامعه را نمونه‌ای منحصربه‌فرد در جهان معرفی کرد. ایشان تأکید کرد که این سطح از پایداری نه از مسیر مدیریت‌های مقطعی، بلکه از طریق ریشه‌های عمیق هویتی و معنوی شکل گرفته است. همچنین سلامت معنوی، به‌عنوان عامل اثرگذار و رو به رشد در تحقیقات علمی سال‌های اخیر، نقشی کلیدی در ارتقای تاب‌آوری معرفی شد. در پایان، با اشاره به توصیه‌های رهبر انقلاب درباره نقش مقاومت و استقامت در دستیابی به قله‌های معنوی و انسانی، پیام سخنرانی با نگاه امیدآفرین و آینده‌محور جمع‌بندی شد.

حرکت به سمت قله؛ آرامش در دل بحران‌ها

در بخش دیگری از این نشست، دکتر جلیل عرب خردمند از مسئولین اصلی این میزگرد، مفهوم تاب‌آوری را در قالب حرکت آرام و مستمر جامعه به سوی قله توصیف کرد. به گفته او، تاب‌آوری به معنای حفظ آرامش در مسیر پیشرفت و باور به حرکت رو به جلو جامعه است، حتی در شرایطی که برخی نسبت به این مسیر تردید داشته باشند.

معنویت الهی؛ مرز میان تاب‌آوری اصیل و برداشت‌های سطحی

دکتر عرب خردمند با تأکید بر نقش جهان‌بینی الهی در شکل‌گیری معنویت، اظهار کرد که معنویت در فرهنگ اسلامی جدایی‌ناپذیر از ایمان به خداوند است. او تفکیک معنویت از خدا را که در برخی رویکردهای غربی مطرح می‌شود، ناکارآمد دانست و بیان کرد که ایمان به خدای مشخص و حاضر در مدیریت جهان، سرچشمه اصلی آرامش، امید و پایداری در زندگی فردی و اجتماعی است.

نقش آموزش و پرورش در شکل‌گیری نسل تاب‌آور

او در ادامه به نقش نظام آموزشی در تربیت نسل آینده اشاره کرد و بر ضرورت بازنگری در شیوه‌های آموزشی برای تقویت باورها و کاهش تردیدهای فکری در میان جوانان تأکید کرد. عرب خردمند در عین حال از ظهور «رویش‌های جدید» در جامعه سخن گفت و حضور پررنگ جوانان در برخی عرصه‌های اجتماعی و معنوی را نشانه‌ای از ظرفیت‌های فرهنگی جامعه دانست.

مسئولیت جامعه علمی؛ از تبیین تا روشنگری

این استاد، دانشگاه جامعه علمی کشور را دارای دو مأموریت مهم «بصیرت‌افزایی و تبیین» و «روشنگری» دانست و تأکید کرد که دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و انجمن‌های علمی باید حوادث و تحولات مهم را به شکل علمی و مستند برای افکار عمومی و مجامع علمی جهان تبیین کنند.

ضرورت مستندسازی علمی وقایع معاصر

دکتر عرب خردمند با اشاره به ظرفیت گسترده مراکز علمی و تحقیقاتی در کشور، بر لزوم طراحی پروژه‌های پژوهشی برای ثبت و تحلیل رویدادهای اجتماعی، پزشکی، اقتصادی و سیاسی تأکید کرد. او ضعف در مستندسازی و ثبت داده‌های علمی را یکی از چالش‌های مهم دانست و هشدار داد که در صورت روایت نکردن دقیق وقایع، امکان شکل‌گیری روایت‌های تحریف‌شده افزایش می‌یابد.

دانشگاه در بحران تعطیل نمی‌شود

وی در خاتمه با تأکید بر تداوم آموزش و پژوهش حتی در شرایط بحران، تعطیلی دانشگاه را به زیان نظام علمی کشور دانست. به گفته او، در شرایطی مانند جنگ، بحران‌های زیست‌محیطی یا همه‌گیری بیماری، باید از شیوه‌های جایگزین آموزشی و پژوهشی استفاده کرد. عرب خردمند مشارکت فعال دانشجویان در پژوهش میدانی، مصاحبه و مستندسازی علمی را نمونه‌ای از «جهاد علمی و اجتماعی» دانست و بر ضرورت استفاده از فرصت‌های موجود برای روایت‌گری علمی و تقویت تاب‌آوری فرهنگی و اجتماعی تأکید کرد.

در پایان دکتر احسان مقیمی، مشاور رئیس دانشگاه در امور ایثارگران و مدیر دانشجویان شاهد و ایثارگر، نیز ضمن قدردانی از مشارکت فعال و مؤثر شرکت‌کنندگان در این برنامه، اعلام کرد محتوای علمی ارائه‌شده این کارگاه، همانند دوره‌های پیشین، از طریق پایگاه اینترنتی مدیریت دانشجویان شاهد و ایثارگر در دسترس اساتید و دانشگاه‌های سراسر کشور قرار خواهد گرفت. وی در ادامه با تأکید بر اهمیت بهره‌گیری از دیدگاه‌های اساتید، اظهار داشت که این مدیریت همواره از دریافت پیشنهادها و ایده‌های سازنده استادان استقبال می‌کند تا زمینه ارتقای هرچه بیشتر خدمات و حمایت‌ها از دانشجویان معزز شاهد و ایثارگر فراهم شود.

برای مشاهده فیلم ضبط شده و دریافت جزوه1 و جزوه 2  کارگاه اینجا کلیک کنید.